Rocky Balboa (Sylvester Stallone) zaferden sonra omzunda Amerikan Bayrağı ile...

YÖNERGE
Amaç olarak Soğuk Savaş Dönemi’nde Amerikan yapımı filmlerin ve özellikle Rocky 4’ün propaganda malzemesi olarak nasıl kullanıldığını gün yüzüne çıkarmak istedik. Amerika ve Rusya’nın birbirlerine karşı amansızca silahlanması, teknolojik üstünlüklerini kanıtlamaya çalışmaları, karşılıklı paranoyanın hat safhaya ulaşması yanında birbirleri aleyhinde yaptıkları propagandalara sinema filmleri de aracı olmuştur. Kolay tüketilebilir sinema filmlerinde eğlendirici olmanın arkasına gizlenmiş politik kodları çözümlemek ve insanlara neyi algılatmak istediğini bulmak projemizin çekirdek hedefini oluşturmaktadır.
Projemizi hayata geçirirken filmler, kitaplar ve çeşitli internet sitelerinden yararlanarak en doğru sonuca ulaşma gayesini taşıdık. Araştırmamızın çekirdeğini oluşturan Soğuk Savaş Dönemi filmlerinin yanısıra bu dönemin öncesinde yapılmış propaganda filmlerine ve dönemin genel şartlarına da değindik.
Hedef kitlesinin çoğunluğunu üniversite öğrencilerinin oluşturduğu ve genel olarak medya ve gündem eleştirisi tabanında yayın yapan gergingergedan.org sitesi aracılığıyla projemizi bu hedef kitleye aktarmaya çalışacağız. Yoruma açtığımız projemize gelen tepkiler doğrultusunda bir ölçümleme yaparak projemizin başarıya ulaşıp ulaşmadığını ölçümleyebileceğiz. Böylece hedef kitledeki farkındalığı daha iyi saptayabileceğiz.
Bu araştırma sonucunda hedef kitlemize medya okuma konusunda yeni bakış açıları kazandırmayı planlamaktayız. Ayrıca medyanın bir parçası olan sinemanın da kurgusal olan yanlarını ve insanlara oluşturduğu hayalî dünyayı farkettirmek sonuç olarak beklediklerimizin bir parçasıdır.

PROPAGANDA

Propagandanın Latince anlamıyla bu tanıma başlarsak “yayılacak şeyler” anlamına gelen propaganda çok sayıda insanın düşünce ve davranışını etkilemek amacını taşıyan, önceden planlanmış mesajlar bütünüdür. Propaganda tarafsız bilgi sağlama yerine en temelde kendi kitlesini etkiyecek bilgi sunar. Bu bilginin tanıtılması, benimsetilmesi ve yaygınlaştırılması için ise söz, yazı ve türlü araçlar kullanılır.
Propagandada mesajlar doğru fakat doğru olmasının yanı sıra sözcük kullanımıyla ilgili olarak taraflı olabilir ya da olayın tümünü dengeli bir biçimde sunmayabilir. Özellikle savaşta çok güçlü bir silah olabilen propaganda, içerdeki veya dışarıdaki düşmanı insanlık dışı göstererek ona karşı nefret duygusunu kendi hedef kitlesinde yaratır. Bazı özel kelimeler kullanılarak veya bazı özel kelimeleri kullanmaktan kaçınarak düşman hiç yapmadığı şeyler için suçlanır ve zihinlerde hatalı mesajlar oluşturulur. Aynı zamanda savaş sırasında halkın üzerinde yaratılmış ve var olan psikolojik durumla beraber, halkın kendi milletinin haklı olduğu vurgulanır. Örneğin Almanya’da 1938 yılında leni riefensthaıl tarafından yapılan film halkın yoğun duygularını daha doruk noktasına ulaştırmakta ve Führerinin ne kadar güçlü olduğuna inanarak ona neredeyse tapmaktadır. Filmde yönetimin işleyişinden bahsedilerek, kusursuzluk vurgulanmaktadır.
Propaganda kaynağına göre sınıflandırılabilir. Beyaz propagandanın kaynağı bellidir. Kara propaganda dost bir kaynaktan geliyormuş gibi görünür ama gerçek tam tersidir. Gri propaganda nötr bir kaynaktan gelir, kaynak belli değildir.
2.dünya savaşından yapılan bir propagandadan örnek vermek gerekirse, Nazi Almanya’sının Polonya’ya karşı yaptığı propagandayı anlatabiliriz. Burada Nazi casusları Polonya askeri kıyafeti giyerek kendilerine yani aslında Almanya’ya ait bir radyo istasyonunu basarak yağmalıyorlar. O dönemde enformasyon akışı için gerekli olan radyoların önemini de düşünürsek bu durum Almanya’nın Polonya’yı hedef almasını meşrulaştırıyor. Ayrıca haber radyolardan Polonya’nın Almanya’ya saldırdığı anlatılarak bütün halka duyuruluyor. Bunun sonucunda Almanya Polonya’ya savaş(açmak istediği) açıyor ve bunun sebebini kitlelere duyurarak meşru kılıyor.
Propaganda 2. dünya savaşı sonunda oluşan iki zıt kutup (ABD-Sovyet Rusya) için de önemli olmuştur. Her iki ülke de birbirlerine karşı propaganda yapmıştır. Film, televizyon, radyo programlarıyla kendi halklarını, karşı tarafı ve üçüncü dünya milletlerini etkilemeye çalışmışlardır. Soğuk savaşın önemli yazarlarından biri George Orwell’dir. Hayvanlar Çiftliği (Animal Farm) ve 1984 romanları propaganda açısından önemlidir. Sovyetler Birliği’nde geçmese de roman karakterleri dilin sürekli politik amaçlar için çarpıtıldığı totaliter bir rejimde yaşarlar. Ayrıca bu romanlar açık olarak da propaganda için kullanılmışlardır. Örneğin; CIA 1951’lerde Animal Farm’ın orijinal hikayeden amaçlarına uygun, küçük farklılıkları olan bir çizgi film versiyonunu gizlice desteklemiştir.

Propaganda Sineması

Propagandanın tanımında yazdığımız, bilginin taıtılması, benimsetilmesi, yaygınlaştırılması için ise söz, yazı ve türlü araçlar kullanılır. Bu türlü araçlardan biri de sinemadır. Görüntü çarpıcı ve etki bırakan bir özelliğe sahip olduğu için sinema yoluyla yapılan propaganda oldukça etkilidir.
Atilla Dorsay’ın Guido Aristarco’dan alıntıladığı propaganda sineması tanımı:”Siyaset, insanın, insan özgürlüğünün varlığıdır. Totaliter yöntemlerin saklanmış zayışığını? Ortaya koyar. İdeolojinin güçsüzlüğünün itirafıdır bu. Propaganda sinemasının Nazi Almanya’sında, işgal Fransa’sında ve Stalin dönemi Rusya’sında görülmesi, hiç de şaşırtıcı değildir. Bu durumu Gramsci’nin hegemonya kavramıyla daha açık hale getirebiliriz. Kültür ürünlerinin egemen sınıfın elinde olması, alt sınıfların yönetilmesinde egemen sınıfa büyük bir kolaylık sağlamaktadır. Burada hegemonya baskıyla değil, toplumun rızasıyla şekillenir. Bundan dolayı kültür ürünlerinden özellikle sinemanın görsel ve işitsel zenginlik çerçevesinde sunduğu hayal dünyasıyla, insanlar üzerindeki etkisi göz önünde bulundurulmalıdır.
Amerika Birleşik Devletleri’nde kurulu bulunan Hollywood stüdyoları ise zaten propagandayı en üst noktaya taşımışlardır. Özellikle McCarthy döneminde Hollywood “Amerika’ya Karşı Etkinlikler Komitesi” tarafından denetlenmiş ve bu durum bazı yönetmenlerin bu ülkeden ayrılmasına sebep olmuştur.
Sinemanın gücünü çok iyi bilen amerikan sineması, hedef kitleden yaşanılan dönemin algı zaaflarına, etnik hassasiyetlerden ırk tercihlerine kadar onlarca temayı zamanla formülize ederek başarıyı kaçınılmaz kılmıştır.
Tarkovski’nin sinemanın fetih değil, nasihat aracı olduğu sözü bugün Amerikan sinemasına baktığımızda tam tersi bir durumdadır. Hollywood gittikçe güçlenen mali yapısı, bütün düntadan toplayıp bir merkezde konuşlandırdığı sinema beyinleri ile her filmi bir Truva atı gibi kullanmayı başarmaktadır. Yüzyıllar önce orduların, silahlı güçlerin, askerlerin yaptığı fetihlerden çok daha büyüğünü bugün ABD, sinema sayesinde, üstelik kan dökmeden yapabiliyor. Hem de eğlendirerek!

SOĞUK SAVAŞ
1. ve 2. Dünya savaşından sonra hem ekonomik olarak hem politik olarak yıpranmış Avrupa devletleri dünya sahnesinde ki gücünü kaybetmişti. Özellikle son savaş olan 2. Dünya savaşının yıkıntılarında iki ülke sivrilerek dünya liderliğine soyundular . Rusya bizzat 30 000 000 insanını kaybettiği savaştan galip ayrılmıştı. Amerika ise fiili olarak savaşa müdahale etmiştir. Fakat okyanus ötesinden pek bir kayıp yaşamadan savaşın sonunda galip tarafında yer almıştır. Aynı savaştan galip çıkmak aslında bu iki ülkeyi müttefik yapar gözükse de gerçekten bu tam tersi iki kutuplu dünyanın başlangıcı olmuştur. Burada ki asıl neden iktisadi olarak farklı sistmelerle ülkelerini yönetiyor olmaları gösterilebilir. Rusya sosyalist rejimle yönetilirken ki basitçe şöyle açıklanır: “Tüm üretim araçlarının devletin olduğu, özel mülkiyetin olmadığı, sınıfsız bir topluma ulaşmak için işçi sınıfının iktidara el koyduğu bir düzen …”

Diğer kutuptaki ülke olan Amerika sınır tanımayan rekabetçi bir piysanın işlediği kapitalist iktisadi sistemle yönetiliyordu. Her iki yönetim biçiminin ya da daha genel anlamıyla liberal idealojinin de, sosyalist ideolojinin de gönüllü ve gönülsüz taraftarları iki bloğun çehresini belirleyen etemenler olarak bu yeni dünya düzeninde yerlerini aldılar. Bu ikiliden herhangi bir tarafta saf almamış olmak 3. Dünya ülkesi olmak anlamına geliyordu. Yada bunu sosyal bilimciler daha sonra bu şekilde sınıflandırmışlardır.
İki ülkenin birbirine göre karşıt duruşları, politik ve ideolojik bağlamda varlıklarını oluşturmalarını sağlarken bir taraftan da varlıklarının bütünlüğüne ulaşmalarını önlemiştir . Marksist bir sosyal bilimci olan Althusser(1994) , kimliklerin oluşması için bile mutlaka karşıt güçlerin ilişkiye girmesi gerektiğini savunmuştur. Bu ilişkiye girme meselesi hem kimliğin oluşması için elzemdir, hem de bu kimliklerin bütünlükçü inşaasına engeldir. İki ülke için bu karşıt duruş inşaası askeri ve teknolojik alanlarda yoğun bir rekabete girmek şeklinde tezahur etmiş, ancak sadece siyaset, ekonomi ve propaganda alanlarında sürdürülebilmiştir.
Bu anlatılan çerçeveden bakıldığında iki kutuplu dünyada gerçekleşen bu faaliyetler “soğuk savaş” olarak nitelendirilmiştir. Bu savaşta hakim olan durum ,tabi ki bombaların patladığı savaş alanları yada toplu kıyımlar değildir. Teknolojinin gelişmesiyle beraber nükleer enerjinin savaş alanında bir kere bile deneyimlenmiş olması onu iki süper güç için sahip olunması gereken en önemli değer haline getirmiştir.
PROPAGANDA, SOĞUK SAVAŞ VE ROCKY FİLMLERİ
Propaganda ve Soğuk Savaş’ın ne olduğu hakkındaki bilgileri bu yazımızdan önce vermiştik. Bu başlık altında genel olarak kolay tüketilebilir ve genellikle eğlence amacı ile izlenen Rocky filmlerinin gizlice nasıl kodlar verdiğini inceleyeceğiz. Genel bir bakışla anlatılmak istenirse kitlenin ilgisini çekebilmek için kutuplaştırmalar ve şiddet ögesi kullanımının ön planda olduğunu söylememiz hiç de yanlış olmayacaktır. Şimdi kronolojik sıra çerçevesinde Rocky film serisine bir göz atalım ve incelememizin temelini oluşturacak Rocky IV filmini detaylıca inceleyelim.
1976 senesinde çekilmiş olan Rocky serisinin ilk filmi başladığı anda önce yakın çekimken daha sonra uzaklaşan bir İsa portresi görüyoruz. Ayrıca Rocky’nin baş rol oyuncusu Sylvester Stallone’un boynundan hiçbir anda eksik olmayan haç şeklindeki kolye de gözlerden kaçacak bir ayrıntı değildir. Filmde sürekli olarak verilen “Amerika fırsatlar ülkesidir.” mesajı Sylvester Stallone’un canlandırdığı Rocky karakterinin hiçbir neden yokken önemli bir maça seçilmesi ve şampiyon olarak büyük paralar kazanmasıyla da desteklenmiş, izleyicilerin kafasında çelişmeyen, güçlü bir algı bırakmıştır. Serinin ilk filminde her ne kadar Amerika’nın bir kültür mozaiği olduğu vurgulanmaya çalışılsa da ve bu durum siyahi birinin “Amerikalı olmaktan gurur duyuyorum!” sözleriyle desteklense de siyahilerin sürekli kötü rollerde olması dikkat çekicidir. Ayrıca filmde Amerika’nın milli bayramlarından birinde siyah ve beyaz birinin dövüşeceğine de vurgu yapılmaktadır.
1979 yılında çekilmiş olan Rocky II devam filminde ise siyah ve beyaz olgusuna daha fazla vurgu yapılmış ve kutuplar daha da keskinleştirilmiştir. Serinin ikinci filminde Rocky kahramanlaştırılarak, siyahi boksör basında lakayıt biri olarak gösterilmiştir. Bunlar yapılırken bir yandan da Rocky’nin antrenman yaptığı sokaklarda birçok farklı ülkenin bayrağı gösterilmiş, farklı kültürlerin bir arada yaşayabileceğinin mesajı verilmiştir. Fakat bu algı karışıklığı içersinde değişmeyen ve güçlü olarak vurgulanan tek mesaj tüketimdir. Tüketim dışındaki konularda farklı mesajlar verilerek bir algı karmaşasına yol açılmakta ve tüketim yüceleştirilmektedir.
1982 yılında çekilen Rocky III filminde ise Rocky kahramanlaştırılmaya devam ediyor, bu mesaj Rocky’nin heykelinin dikilmesiyle destekleniyor.
1985 yılında çekilmiş olan ve projemizin çekirdeğini oluşturan Rocky IV filminde Soğuk Savaş’a dair birçok ayrıntıyı görebilmemiz mümkündür. Rocky IV filminde Sovyetler Birliği ve Amerika Birleşik Devletleri arasındaki gerginlik tamamı ile bir savaş olarak gösterilmiştir. Filmin medyaya verilen fragmanlarında ve filmin başlangıcında Amerika Birleşik Devletleri ve Sovyetler Birliği bayrağı olan iki boks eldiveninin birbirine çarpışması ve patlaması filmin bu gerginliğin bir savaş gibi gösterilmesinin bir temsilcisi olmuştur. Bunun yanısıra film devam ederken boks ringi üzerinde uçan Sovyetler Birliği ve Amerika Birleşik Devletleri bayrakları ile bezenmiş iki savaş uçağı maketi ve dövüşler yapıldığı esnada spikerlerin sürekli bunu bir maç değil de bir savaş olarak nitelemesi ve boks maçına politbüro üyeleriyle başbakanın gelmesi bunu destekler niteliktedir. Ayrıca Rocky IV filmi Soğuk Savaş döneminde yapılan karşılıklı gövde gösterilerini sergilemek için de bir aracı olmuştur. Film içerisinde çocuğun elinde dolaşan kamera ve bireysel ihtiyaçlar için kullanılan robot teknoloji alanında yapılan ve bu film aracılığı ile sergilenen bir gövde gösterisinden farksızdır.
Sovyetler Birliği filmdeki Sovyet Rusyalı boksör Ivan Drago ile özdeşleştiriliyor, bu özdeşleştirme karşımıza kimi zaman Sovyetler Birliği bayrağı üzerine monte edilmiş Ivan Drago resmi ile kimi zaman spikerlerin Ivan Drago adını kullanmayıp sadece Sovyet demesiyle ve kimi zaman da “Ivan Drago tüm ülkenin yanında olduğu adam” nitelemeleriyle çıkıyor. Sonuç olarak Ivan Drago yenildiğinde Sovyetler Birliği yenilmiş oluyor.
Film içerisinde Sovyetler Birliği dünyadan yalıtılmış, kimi yerlerde kültürel değerlere saldıran, baskıcı ve savaş yanlısı bir devlet olarak gösteriliyor. Filmde Rocky’nin yardımcılarında Paulie’nin “ Biz halkımızı makinalı silahlarla bir duvarın arkasında tutmuyoruz.” demesi, Sovyetler Birliğini temsil eden boksör Ivan Drago’nun yendiği rakibi yerde can çekişirken bile basın açıklamasında net bir şekilde “ölürse ölür” demesi ve Amerikalı boksörün yere kanlar içinde düşerken Ivan Drago’nun eşinin yüzündeki gülümseme tamamı ile insanlarda Sovyet Rusya aleyhtarı bir algı bırakacaktır. Fakat film sonunda Rocky’nin yaptığı dostça açıklama izleyicilerde Amerika’nın barışçıl olduğu yönünde bir algı bırakacaktır.
Sovyet Rusya’nın kötü bir devlet gibi gösterilmesinin karşısında Amerika’nın sürekli gösterişli ve ışıltılı yüzü gösterilmektedir. Amerika’da yapılan maçta Sovyetler Birliği’ni temsil eden Ivan Drago’nun boks sahnesine çıkarken ring dışında yapılan gösteriler ve James Brown’ın Living in America adlı şarkısını söylemesi, Ivan Drago’nun bu gösterileri şaşkınlık içinde izlemesi buna karşın Sovyetler Birliği’nde yapılan boks maçında pek gösterişli olmayan bir açılışın yanında seyircilerin çoğunluğunu askerlerin oluşturması izleyicinin kafasında Sovyetler Birliği’nin baskıcı ve özgürlükçü olmayan bir devlet olmadığı kanısını uyandıracaktır. Bunun üzerine spikerlerin de “kalabalığı dinle burada sadece nefret var” gibi cümleler kullanması bu kanıyı güçlendirecektir.
Filmde göze çarpan bir başka unsur ise Amerikalı Rocky’nin doğal koşullarda çalışması ve çalışırken insanlara yardım etmesinin yanında Sovyetler Birliği adına dövüşen Ivan Drago’nun laboratuvar ortamında ve çeşitli ilaçlar verilerek yetiştirilmesidir. Bu durm Rocky karakterine duyulan güveni ve dolaylı olarak Amerika’ya duyulan güveni artıran bir unsur olmuştur.
Sovyetler Birliği’ni temsil eden Ivan Drago’nun çok güçlü gösterilmesi ve ilk başta Ivan Drago’nun baskınken sonrasında Rocky’nin maçı kazanması seyircide daha büyük bir katharsise neden olmuştur.

KAYNAKÇA

A. Filmler
1. Riefenstahl, Leni (Yapımcı), Riefenstahl, Leni (Senarist), Riefenstahl, Leni (Yönetmen). (1934). İradenin Zaferi “Triumph des Willens” (Film). Nazi Almanyası: Leni Riefenstahl-Produktion, Reichspropagandaleitung der NSDAP
2. Batchelor, Joy (Yapımcı), Halas, John (Yapımcı), Orwell, George (Senarist), Stapp, Philip (Senarist), Batchelor, Joy (Yönetmen), Halas, John (Yönetmen). (1954). Hayvan Çiftliği “Animal Farm” (Film). İngiltere: Associated British-Pathé Limited
3. Chartoff, Robert (Yapımcı), Winkler, Irwin (Yapımcı), Stallone, Sylvester (Senarist), Avildsen, John (Yönetmen). (1976). Rocky (Film). Amerika Birleşik Devletleri: United Artists
4. Chartoff, Robert (Yapımcı), Winkler, Irwin (Yapımcı), Stallone, Sylvester (Senarist), Stallone, Sylvester (Yönetmen). (1979). Rocky II (Film). Amerika Birleşik Devletleri: United Artists
5. Chartoff, Robert (Yapımcı), Winkler, Irwin (Yapımcı), Stallone, Sylvester (Senarist), Stallone, Sylvester (Yönetmen). (1982). Rocky III (Film). Amerika Birleşik Devletleri: MGM/UA Entertainment Co.
6. Chartoff, Robert (Yapımcı), Winkler, Irwin (Yapımcı), Stallone, Sylvester (Senarist), Stallone, Sylvester (Yönetmen). (1985). Rock IV (Film). Amerika Birleşik Devletleri: MGM/UA Entertainment Company
7. Glynn , Kathleen (Yapımcı), Czarnecki, Jim (Yapımcı), Bishop, Charles (Yapımcı), Donovan, Michael (Yapımcı), Moore, Michael (Senarist), Moore, Michael (Yönetmen). (2002). Benim Cici Silahım “Bowling For Columbine” (Film). Kanada, Almanya, Amerika Birleşik Devletleri: Alliance Atlantis Communications

B. İnternet
1. (2010). Propaganda, http://tr.wikipedia.org/wiki/Propaganda
2. (2010). Propaganda Sineması, http://www.kameraarkasi.org/sinema/makaleler/propagandasinemasi.html
3. Hazar, Nedim, (2010). Perdedeki Amerika, http://www.kameraarkasi.org/sinema/makaleler/perdedekiamerika.html
4. (2010). Living in America, http://www.stlyrics.com/songs/j/jamesbrown4607/livinginamerica378963.html
5. (2010). Soğuk Savaş Dönemi, http://mitoloji.info/tarih/soguk-savas-donemi.nedir
6. (2010). Soğuk Savaşın Nedenleri, http://www.makaleler.com/oku-so%C4%9Fuk+sava%C5%9F%C4%B1n+nedenleri

C. Kitaplar ve Dergiler

1. Althusser, L. (1994). İdeoloji ve Devletin İdeolojik Aygıtları. İstanbul: İletişim Yayınları.
2. Freud, Sigmund. (2006). Kitle Psikolojisi. İstanbul: Cem Yayınevi
3. Altun, B. Mustafa.(2009). Altkültür Bağlamında Çevrimiçi Sinema, “Karaelmas 2009 Medya ve Kültür” kitabından. İstanbul: Urban
4. Koçöz, R. (2009). Çarlar Ülkesinden Sovyetlere, Sovyetlerden Federasyona; “RUSLAR”. Çağın Polisi Dergisi.

Bu makale K. Oğuz, T. Gülşen ve U. Süheyla  eseridir. Bir parçası veya tamamı kaynak ve eser sahibi adı kullanılmadan gösterilemez.

* Düzeltmeleri şu an için yapılmamıştır, kimi imla ve yazım hataları olabilir.